Τὰ κάστρα τῆς Ὀρθοδοξίας – ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΜΙΚΡΟΚΑΣΤΡΟΥ

Τοῦ κ. Π. Β. Πάσχου, Ὁµοτ. Καθηγητοῦ τοῦ Παν/µίου Ἀθηνῶν

Α´

Παλαιότερα τὸ εἶχα γράψει σ’ ἕνα κείµενό µου (τὸ ἔγραψαν φυσικὰ καὶ ἄλλοι συνάδελφοι), ὅτι  τὰ Μοναστήρια µας εἶναι τὰ «Κάστρα τῆς Ὀρθοδοξίας». Ἔκανα, γι’ ἄλλη µία φορά, τὴ διαπίστωση αὐτή, ὅταν, τὸ περασµένο καλοκαίρι, ἔκαµα µία προσκυνηµατικὴ ἔξοδο στὴ ∆υτικὴ Μακεδονία, µ’ ἐκλεκτὴ πνευµατικὴ συντροφιὰ θεολόγων, φιλολόγων, ἰατρῶν καὶ ἱστορικῶν, ποὺ ἐγνώριζαν καλὰ τὸν τόπο καὶ τὰ ἱερὰ καθιδρύµατα τῆς περιοχῆς. Εἶναι γνωστὸ, πὼς τὰ αἱµατοβαµµένα χώµατα τῆς ∆. Μακεδονίας εἶναι γεµάτα Μοναστήρια (ἀνδρικὰ καὶ γυναικεῖα), ποὺ ὁ ἀριθµός τους ὅλο καὶ µεγαλώνει. ∆ὲν εἶναι δυνατόν, βέβαια, ν’ ἀναφερθοῦµε σήµερα σὲ ὅλα αὐτὰ τὰ ἱστορικὰ Μοναστήρια, γιατί θὰ ἔπρεπε νὰ γράψουµε ὁλόκληρη σειρὰ ἱστορικῶν ἄρθρων καὶ µοναστικῶν µονογραφιῶν.

Ὑπάρχουν, ἄλλωστε, ἀπὸ εἰδικοὺς γραµµένα στὰ περασµένα καὶ σὲ χρόνια τῆς ἐποχῆς µας. Σήµερα θὰ ἀναφερθοῦµε στὴν ἱστορικὴ Ἱερὰ Μονὴ Κοιµήσεως Θεοτόκου Μικροκάστρου, ποὺ ἀνήκει στὴν Ἱερὰ Μητρόπολη Σιατίστης.

* * *

Ὀφείλουµε νὰ ὁµολογήσουµε πὼς στὴ σύγχρονη Ἑλλάδα ὑπάρχει µία ζηλευτὴ ἄνθιση τοῦ γυναικείου Μοναχισµοῦ, ποὺ δὲν µποροῦµε λεπτοµερῶς ν’ ἀναφέρουµε τὰ ὀνόµατά τους, µὲ κίνδυνο νὰ παραλείψουµε κάποια, καὶ νὰ τ’ ἀδικήσουµε καὶ νὰ παρεξηγηθοῦµε. Ἡ ἄνθιση αὐτὴ φαίνεται πανθοµολογούµενη καὶ γίνεται φανερὴ µὲ τὴν αὔξηση τῶν Μοναζουσῶν, τὶς ἐκδόσεις πνευµατικῶν ἔργων καὶ µὲ τὴν ἐπίδρασή τους στὴ σύγχρονη κοινωνία. Φυσικά, κι ἐδῶ ἔχουµε τὴν πάντοτε ἰσχύουσα γνώµη καὶ θεολογικὴ γραµµή, ὅτι «οἱ Μοναχοί, στρατεία θεοσύλλεκτη, φυτεία θεοφύτευτη, παρεµβολὴ θεότευκτη, ὄµµα ἄγρυπνο τῆς Ἐκκλησίας, προσηλωµένο στὴν ἀναµονὴ τῶν ἐσχάτων», ὅπως γράφει ἡ Καθηγουµένη τῆς Ἱ. Μ. Θεολογία Μοναχὴ στὸν τόµο «Ἡ Παναγία Μικροκάστρου καὶ τὰ ἄλλα Μοναστήρια τοῦ Νοµοῦ Κοζάνης».

Εἶχα γνωρίσει παλαιότερα τὴν Ἱ. Μονὴ Μικροκάστρου, ὅπως ἦταν µετὰ τὴν Τουρκοκρατία µισοβυθισµένη στὸ χῶµα, ἀφοῦ οἱ Τοῦρκοι δὲν ἐπέτρεπαν ἐκκλησίες µὲ ὑψηλὰ κτίσµατα. Κατέβαινες σκαλιὰ γιὰ νὰ βρεθεῖς στὸν κυρίως ναὸ καὶ νὰ προσκυνήσεις τὴν ἱστορικὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας. Ὅµως, µετὰ τὴν εὐεργετικὴ παρουσία στὴν Νοµαρχία Κοζάνης τοῦ Πασχάλη Μητλιάγκα καὶ τὴ γενναιόδωρη προσφορά του ἀπὸ πηγὲς τῆς πατρίδας µας καὶ τῆς Εὐρώπης, τὸ Μοναστήρι ἔγινε ἀγνώριστο! Μία πολιτεία ὁλόκληρη µὲ ἀνακαινισµένες τὶς ἐκκλησιές της, κοιτῶνες, ξενῶνες γιὰ προσκυνητές, ἀµπελῶνες, µπαχτσέδες, καστρότοιχους γύρω-γύρω, νοµίζεις πὼς βρίσκεσαι σὲ µία Βασιλειάδα ἑνὸς ἄλλου εἴδους: καὶ γιὰ τὴ λειτουργικὴ καὶ πνευµατικὴ ζωή τῶν Μοναχῶν, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴν θεραπεία τῶν πνευµατικῶν ἀναγκῶν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ πληρώµατος. Εἶναι νὰ θαυµάζει κανεὶς καὶ τὰ ἱερὰ κτίσµατα, νέες πτέρυγες κελλιῶν καὶ τὰ νοικοκυρεµένα οἰκήµατα, ἐργαστήρια καὶ ὅλα τὰ θαυµαστὰ ἔργα, ὅπως τὰ βλέπει στὸν εὐλογηµένο αὐτὸ χῶρο, ἕνα κῆπο Παραδείσου, κι ὅπως τ’ ἀντικρύζει καὶ στὸν πολυτελέστατο τόµο ποὺ ἀναφέραµε πιὸ πάνω, Ἔκδοση Νοµαρχιακῆς Αὐτοδιοίκησης Κοζάνη (Μικροκάστρο 2002).

* * *

Ἡ ἄνθιση τοῦ Μοναστηριοῦ ἄρχισε νὰ φαίνεται στὰ χρόνια ποὺ ἐπισκόπευε στὴν Ἱ. Μ. Σισανίου καὶ Σιατίστης ὁ φιλοµόναχος Μητροπολίτης Ἀντώνιος (Κόµπος). Ἐδῶ ἔφτασε ἕνα σωστὸ µελίσσι ἀπὸ ἐνάρετες Μοναχές, µαθήτριες τοῦ ἀειµνήστου Γέροντος Πολύκαρπου Μαντζάρογλου καὶ ἐγκαταστάθηκε στὴν παλαίφατη Μονή, ποὺ κόντευε νὰ ἐρειπωθεῖ. Μὲ τὶς εὐχὲς τοῦ µακαριστοῦ Ἐπισκόπου Σιατίστης Ἀντωνίου καὶ τὶς ἄγρυπνες φροντίδες τοῦ π. Στεφάνου Ρήνου, τὸ µισογκρεµισµένο Μοναστήρι ἄλλαξε ὄψη. Ὁ π. Στέφανος, ὡς ἀρχιµανδρίτης εἶχε ὑπηρετήσει κοντὰ στὸν µακαριστὸν Ἀρχιεπίσκοπο Κρήτης Τιµόθεο, ποὺ ὅταν ἐκεῖνος ἐκοιµήθη ἐγκαταστάθηκε ὡς πνευµατικὸς τῆς γυναικείας Ἱ. Μ. Μικροκάστρου, καὶ ἀργότερα βοήθησε καὶ στὴν ἐπάνδρωση τῆς Ἱ. Μ. Μεταµορφώσεως ∆ρυοβούνου.

Γνωρίζοντας τὴν ταπείνωση καὶ τὴν ἀρετὴ τῆς αὐτοµεµψίας τῶν Μοναχῶν, δὲν θὰ ψάλω ἐγκώµια στὴ φιλόλογο καὶ θεολόγο Μοναχὴ Θεολογία, ποὺ ἐπὶ χρόνια τώρα ἐργάζεται νυχθηµερὸν γιὰ τὴν πρόοδο τοῦ Μοναστηριοῦ καὶ τῶν Καλογραιῶν, ποὺ ἀγωνίζονται ποιὰ νὰ ξεπεράσει τὶς ἄλλες στὴν ἀρετή. Αὐτὸ φανερώνουν τὰ ἔργα τῆς ἁγίας Καθηγουµένης καὶ τῶν Μοναχῶν, ὅπως ὁ κάθε ἐπισκέπτης µπορεῖ νὰ διαπιστώσει ὅταν ἐπισκέπτεται τὸ ἱστορικὸ Μοναστήρι.

Ἐπειδὴ ἡ ἁγία Καθηγουµένη µὲ τιµᾶ ὀνοµάζοντάς µε διδάσκαλό της, θέλω νὰ ὑπογραµµίσω µερικὰ ἔργα της, ποὺ εἶναι ὄντως καρποὶ ἐνάρετης καὶ ἀσκητικῆς µοναχικῆς ζωῆς.

Ἀνέφερα ἤδη στὴν ἀρχὴ τὸ παλιοµονάστηρο, ποὺ ἔγινε πραγµατικὸ Κάστρο, καὶ τὸ ἐπισκέπτονται προσωπικὰ καὶ ὁµαδικὰ πλήθη προσκυνητῶν, εἴτε γιὰ ν’ ἀσπαστοῦν τὴν θαυµατουργὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας, εἴτε νὰ παρακολουθήσουν ἀκολουθίες στὸν ἱερὸ Ναό, ἀκούγοντας καὶ τὸ θεῖον κήρυγµα, σὲ ξεχωριστὴ ἑσπερινὴ δέηση, ἀπὸ τὴν ἁγία Καθηγουµένη. Στὸν ὡραῖο τόµο ποὺ πιὸ πάνω ἀνέφερα, µετὰ τὶς εὐλογίες τῶν Ἐπισκόπων (Ἀντωνίου Σιατίστης, Ἀµβροσίου Κοζάνης), ἀκολουθεῖ ἕνα πυκνὸ κείµενο τῆς ἁγίας Καθηγουµένης, µὲ τὸν τίτλο «Ὀρθόδοξος Μοναχισµὸς» (σελ. 31-45). Ἀκολουθοῦν κείµενα τῶν εἰδικῶν: Εὐθυµίου Τσιγαρίδα, Ἀναστασίου ∆άρδα, Εὐανθίας Κωνσταντίνου ἢ Τέγου – Στεργιάδου, µὲ Βιβλιογραφία καὶ Πίνακα Εἰκόνων. Ὁ τόµος εἶναι καταστολισµένος µὲ Εἰκόνες (παλαιὲς καὶ νέες) καὶ ὡραιότατες φωτογραφίες φυσικοῦ κάλλους.

B´

Ἡ Μοναχὴ Θεολογία εἶναι, πέρ’ ἀπὸ ὑποδειγµατικὴ µητέρα τῶν Μοναζουσῶν, καὶ µία θαυµαστὴ συγγραφεὺς πνευµατικῶν ἔργων. Ἔχει ἕνα τάλαντο καὶ µία χάρη στὸ γράψιµο ποὺ σπάνια τὴν συναντᾶς στὰ τάγµατα τῶν συγχρόνων ἀσκητῶν. Μερικὲς ὁµιλίες της εἶναι συµβολὲς σὲ συνέδρια φιλοµοναχικῶν θεµάτων, ποὺ ἀγγίζουν τὴν οὐσία τῆς πνευµατικῆς ζωῆς, ὅπως µᾶς τὴ διδάσκουν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας. Ὕστερ’ ἀπὸ τρεῖς δεκαετίες στὴ µοναχικὴ ζωή, ἡ µοναχὴ Θεολογία τολµᾶ ν’ ἀγγίζει µ’ εὐλάβεια καὶ σύνεση µερικὰ ἀπὸ τὰ πιὸ δύσκολα θέµατα τῆς πνευµατικῆς ζωῆς. Στὸ ὡραῖο της κείµενο «Ἡ ἐν Χριστῷ τελείωση τῆς γυναίκας» γράφει: «Στὸ πρόσωπο τῆς Παναγίας µας τιµήθηκε ἡ γυναίκα, ἀφοῦ ὁ Χριστὸς καταδέχθηκε νὰ γεννηθῆ ἀπὸ γυναίκα.

Τιµήθηκε τὸ σῶµα τῆς γυναίκας, τὸ ὄργανο αὐτὸ τῶν διεστραµµένων ἀπολαύσεων τοῦ ἄνδρα, ἀφοῦ στὴν κοιλιὰ τῆς Παναγίας κυοφορήθηκε καὶ στοὺς κόλπους της γαλουχήθηκε ὁ Χριστός. Τιµήθηκε καὶ ὁ ἄνδρας, ἀφοῦ µὲ τὴν µορφὴ τοῦ ἄνδρα ἔγινε ἄνθρωπος. Τιµήθηκε τέλος ἡ παρθενία, ἡ ἀπολεσθεῖσα ἀθῳότητα τῶν πρωτοπλάστων, ἀφοῦ ὁ Χριστὸς σεβάστηκε τόσο τὸ σῶµα τῆς Παρθένου Μαρίας, ὥστε χρησιµοποίησε τὴ µήτρα της µόνο γιὰ θεουργικὸ ἐργαστήριο, δίχως νὰ παραβλέψει στὸ ἐλάχιστο τὴ σωµατικὴ ἀκεραιότητά της καὶ παρθενικὴ καθαρότητά της» (σελ.19).

Σ’ ἕνα ἄλλο βιβλίο της «Γυναῖκα ἀνδρείαν τὶς εὑρήσει;» ἀπαντᾶ σὲ κάποιους ἐπιπόλαιους καὶ λογοκρατούµενους συγγραφεῖς γιὰ τὸ θέµα τῆς ἀνδρείας τῆς γυναίκας (σελ. 17): καλούµαστε νὰ ἔχουµε ὅλοι τὴν ἴδια πίστη καὶ τέλεια γνώση τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ µέχρι νὰ ἀποκτήσουµε πνευµατικὴ ὡριµότητα ποὺ ἁρµόζει σὲ ἄνδρα καὶ µάλιστα στὸ µέγεθος τῆς πληρότητας καὶ τελειότητας τοῦ ἴδιου τοῦ Χριστοῦ. Μὲ ἄλλα λόγια µᾶς ζητάει ὁ Ἀπόστολος Παῦλος νὰ γίνουµε ἄνδρες ὄχι στὴ φύση, ὅπως ἀνόητα καὶ ἀναίσχυντα διακηρύττουν καινοφανεῖς καὶ διεστραµµένες σύγχρονες διδασκαλίες, ποὺ ἀµνηστεύουν κάθε εἶδος διαστροφῆς, ἀλλὰ ἄνδρες στὸ φρόνηµα, στὴν ἀρετή, στὴν εὐσέβεια, στὴν ἡρωϊκὴ ὑπεράσπιση ἠθικῶν ἀξιῶν καὶ τῆς πίστης, ὅταν «Θεὸς τὸ κινδυνευόµενον».

* * *

Ἡ ἁγία Καθηγουµένη δὲν θέλει νὰ κάµει τὸ διδάσκαλο ἢ τὸν ἱεροκήρυκα, µὰ ὅταν τὴν προσκαλοῦν, ὅπως ὁ Μητροπολίτης Κοζάνης, σὲ διάφορα συνέδρια ἢ πανηγυρικὲς συγκεντρώσεις, δὲν ἀρνεῖται νὰ ὑπακούσει, καὶ νὰ ὁµιλήσει στὴ Σύναξη τῶν Γυναικῶν τῆς Ἱερᾶς Μητροπόλεως. Ἐκεῖ, µὲ τὴν ἄδεια τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου Σιατίστης, διεξῆλθε τὸ σπουδαῖο θέµα «Μηνύµατα τοῦ Μοναχισµοῦ στὴ σύγχρονη γυναίκα» (14 Ἰανουαρίου 2007).

Εἶναι χαριτωµένη καὶ ἡ ἀφιέρωση τοῦ βιβλίου (σελ. 5): «Στὴν κάθε χριστιανὴ γυναίκα / τὴν φυτευµένη «παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων» / τῆς πάµφωτης Ὀρθοδοξίας,/ τὴν σιωπηλὴ οἰακοστρόφο / τῆς φαµελιᾶς, τῆς κοινωνίας,/ τὴ διαµαντόπετρα στοῦ ἄνδρα τὸ στεφάνι / καὶ τῶν παιδιῶν της γαληνὸ λιµάνι,/ τὴν ἡλιαχτίδα τὴ ζεστὴ / τὴν ἀγουρίδα ποὺ γλυκαίνει,/ τὴν αὔρα τὴ δροσιστικὴ ποὺ ὅλους τοὺς πόνους ἁπαλαίνει,/ τὴ γῆ τὴν εὔφορη γιὰ εὐλογηµένη ἐσοδιά,/ τὸ εὐωδιαστὸ θυµίαµα στοῦ κόσµου τὴν ἀποφορά,/ τὴν ὁµογάλακτη ἀδελφὴ τῶν ἱερῶν παρθένων,/ τὴν ταπεινὴ ἱκέτιδα τῆς Παναγιᾶς / γιὰ τὴν ἐξ ὕψους δύναµη πάντων τῶν δεοµένων». Μιλάει καὶ γιὰ τὴν «ἀλληλοπεριχώρηση καὶ τὴν αὐταπάρνηση ὑπὲρ τοῦ συντρόφου τῆς ζωῆς, καὶ χτυπάει ἕνα δύσκολο στόχο. «Ἐδῶ προσεγγίζουµε τὸ ζητούµενο. Ὁ Μοναχισµὸς ὡς ἀκραία µορφὴ πνευµατικῆς ἀγωνιστικότητας, ὡς βίωση ἀγγελοειδοῦς καθαρότητας καὶ ὡς ὑπέρβαση παντὸς µολυσµοῦ σαρκὸς καὶ πνεύµατος γιὰ τὴν πραγµάτωση τῆς ἀρετῆς τῆς παρθενίας, ποὺ κατορθώνεται µὲ τὸν προσωπικὸ ἀγῶνα καὶ τὴν συνέργεια τῆς Χάριτος, ἔρχεται νὰ βεβαιώσει τοὺς χριστιανοὺς συζύγους ὅτι ἡ καθολικὴ ἐγκράτεια τιθασεύει τὰ πάθη, ὅταν ὑπάρχει σεβασµὸς τοῦ ἢ τῆς συζύγου, ὅταν ἡ νηστεία χαλιναγωγεῖ τὶς ἐπιθυµίες, ὅταν ἀποφεύγονται οἱ ἐπικίνδυνες συναναστροφὲς καὶ τὰ προκλητικὰ θεάµατα, ὅταν οἱ σύζυγοι γνωρίζουν νὰ προσεύχονται. Γιατί καὶ οἱ Μοναχοὶ ὡς «σάρκα φοροῦντες καὶ τὸν κόσµον οἰκοῦντες» δὲν εἶναι ἀφύσικα ὄντα, ἔξω δηλαδὴ ἀπὸ τὴν ὁµαλὴ βιολογικὴ λειτουργικότητα, ἀλλὰ µὲ τὴν βοήθεια τοῦ Χριστοῦ καὶ τὶς πνευµατικὲς προϋποθέσεις στὴν καθηµερινή τους ζωή κατάφεραν νὰ µεταθέσουν τὸν πόθο τους ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο στὸν Θεὸ καὶ τὸν ἀνθρώπινο ἔρωτα νὰ τὸν µεταποιήσουν σὲ θεῖο ἔρωτα» (σελ. 15 – 16).

πηγή: Ορθόδοξος Τύπος τεύχος 2073, 12 Ιουνίου 2015