Ὁ βυζαντινὸς ναὸς Παναγίας Κονταριώτισσας Πιερίας

Ὁ ναὸς τῆς Παναγίας στὴν Κονταριώτισσα εἶναι τὸ παλαιότερο βυζαντινὸ μνημεῖο τῆς Πιερίας.

Στὴ θέση ὅπου σήμερα βρίσκεται τὸ χωριὸ Κονταριώτισσα λέγεται ὅτι ὑπῆρχε ἡ ἀρχαία πόλη Πιερίς, στὴν ὁποία κατοικοῦσαν Θράκες. Τὴν ὕπαρξη ἀρχαίας πόλης (ποὺ πιθανότατα ἱδρύθηκε περὶ τὸ 1400 π.Χ.) μὲ τὸ ὄνομα Πιερὶς ἐπιβεβαιώνει ὁ Στράβων. Ἡ Πιερὶς ἦταν τόπος λατρείας τοῦ Θεοῦ Διόνυσου καὶ ἀπὸ ἀρχαίους συγγραφεῖς ἀναφέρεται ὅτι ἐδῶ ἔγινε ἡ ταφὴ τοῦ Ὀρφέα ἀπὸ τὶς Μοῦσες. Ἀναφέρεται ἐπίσης ὅτι στὴν πόλη αὐτὴ ὑπῆρχε μαντεῖο ἀφιερωμένο στὸν Ὀρφέα καθὼς καὶ τὸ ἄγαλμά του. Τὸν 8ο αἰ. π.Χ. κυριαρχοῦν στὴν πόλη οἱ Τημενίδες καὶ οἱ Θράκες ἐκδιώκονται. Ἀκολούθως ἡ περιοχὴ περνάει στὴν κυριαρχία τῶν Μακεδόνων. Ἀπὸ τὴ Ρωμαϊκὴ ἐποχὴ ἔχουν διασωθεῖ βάσεις κιόνων καὶ τὸ ὑδραγωγεῖο, τὸ ὁποῖο φέρεται νὰ χτίστηκε ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα Ἀδριανό.

Κατὰ τοὺς χριστιανικοὺς χρόνους διατηρήθηκε ἀμείωτη ἡ σωμασιτ τῆς πόλης καὶ στὴ βυζαντινὴ περίοδο χτίστηκε ὁ Ἱερὸς Ναὸς τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου. Ἐκεῖ μεταφέρθηκε ἡ ἕδρα τῆς ἐπισκοπῆς Δίου-Πέτρας, ποὺ ἀργότερα συγχωνεύθηκε μὲ τὴν Κίτρους-Κατερίνης καὶ σήμερα ἀπὸ τρεῖς εἶναι μία. Στὸ λεγόμενο Εἰκονομαχικὸ Τακτικὸ ποὺ στὴν τελική του μορφὴ ἀνήκει τὸ νωρίτερο στὸ δεύτερο μισό τοῦ 8ου αἰ. μ.Χ. μνημονεύεται ἐπίσκοπος Δίου. Εἶναι πολὺ πιθανὸ ὅτι ἡ πόλη τοῦ Δίου νὰ ἔχει ἐρημωθεῖ στὰ χρόνια αὐτά, ἡ ἐπισκοπὴ ὅμως ἐξακολουθοῦσε νὰ ὑπάρχει καὶ μιὰ εὔλογη ἐξήγηση εἶναι ὅτι ἄλλαξε ἕδρα. Ἡ νέα της ἕδρα ἦταν στὸν σημερινὸ ναὸ τῆς Παναγίας Κονταριώτισσας. Ὁ ναὸς βρίσκεται στὸ «φρύδι» λοφοσειρᾶς ποὺ περιβάλλει δυτικὰ καὶ βορειοδυτικὰ τὴν πεδιάδα τοῦ Δίου. Ἡ ὀχυρὴ θέση καὶ ἡ ἐποπτεία τῆς πεδιάδας ποὺ ἐξασφαλίζει, ἐνισχύει τὴν ὑπόθεση ὅτι ἐκεῖ μεταφέρθηκε ἡ ἕδρα τῆς ἐπισκοπῆς μετὰ τὴν ἐγκατάλειψη τοῦ Δίου.

Στὸ θέμα τῆς χρονολόγησης τοῦ ναοῦ οἱ ἀπόψεις διίστανται. Ὁ καθηγητὴς Ε. Τσιγαρίδης ἀναφέρει ὅτι ὁ ναὸς ἀνήκει στὸν 10ο αἰ. ἀντίθετα ὁ Θ. Παπαζῶτος μιλάει γιὰ τὰ μέσα τοῦ 8ου αἰ., στὴν δυναστεία τῶν  Ἰσαύρων.

Ὁ ναὸς τῆς Παναγίας ἀνήκει στὸν ἀρχιτεκτονικὸ τύπο «τρουλαίας βασιλικῆς» κατὰ τὴν κάτοψη, μὲ νάρθηκα καὶ δύο παρεκκλήσια.

Ἡ τοιχοδομία τοῦ ναοῦ ἀποτελεῖται ἀπὸ ἀργολιθοδομὴ καὶ πλίνθους. Στὸ ναὸ τῆς Παναγίας ὑπάρχουν πολὺ λίγα στοιχεῖα κεραμοπλαστικοῦ διάκοσμου, αὐτὰ εἶναι ἡ ἰχθυοάκανθα (ψαροκόκκαλο) καὶ ἡ ὀδοντωτὴ ταινία.

Στὸ νότιο παρεκκλήσιο ὑπάρχει κολυμβήθρα καὶ στὸ βόρειο πηγάδι.

Ο Θ. Παπαζῶτος τὸν χαρακτηρίζει «μεταβατικοῦ τύπου μὲ τροῦλο, περίστωο καὶ δύο παρεκκλήσια στὴ βόρεια καὶ νότια πλευρὰ τῆς δυτικῆς στοᾶς (νάρθηκα)». Μεταβατικοῦ τύπου εἶναι ὁ ναὸς ποὺ συνδυάζει τὸν τύπο τῆς βασιλικῆς μὲ τροῦλο μὲ τὸ σχῆμα τοῦ σταυροῦ, ποὺ σχηματίζεται κάτω ἀπὸ τὸν τροῦλο. Παρόμοιου τύπου εἶναι ὁ μεσοβυζαντινὸς ναὸς στὴν Πύδνα καὶ τῆς Ἁγίας Σοφίας Θεσσαλονίκης.

Ἡ τοιχοδομία μοιάζει μὲ τοῦ Μυστρᾶ καὶ τοῦ Πρωτάτου.

Ἐνδιαφέρον παρουσιάζει ἡ προέλευση τῶν ὑλικῶν τοῦ ναοῦ τῆς Κονταριώτισσας. Οἰκοδομικὲς πλίνθοι προέρχονται ἀπὸ τοὺς ναοὺς τοῦ Δίου, ἐνῶ μερικὰ ἀπὸ τὰ γλυπτὰ προέρχονται ἀπὸ τὴν κοιμητηριακὴ καὶ τὴν ἐπισκοπικὴ βασιλική.

 Ἡ προέλευση τοῦ ὑλικοῦ, ἰδίως τῆς ἐπισκοπικῆς Βασιλικῆς μᾶς κάνει νὰ πιστεύουμε ὅτι δὲν μεσολάβησε πολὺς καιρὸς ἀπὸ τὴν μετασκευὴ τῆς Βασιλικῆς τοῦ Δίου ὡς τὴν ἵδρυση τοῦ ναοῦ τῆς Κονταριώτισσας.

Τὸ εἰκονογραφικὸ πρόγραμμα τοῦ ναοῦ εἶναι σπάνιο καὶ διαφέρει σημαντικὰ ἀπὸ τὸ συνηθισμένο πρόγραμμα.

Στὴν κορυφὴ τοῦ τρούλου εἰκονίζονταν ὁ Χριστὸς Παντοκράτορας νὰ φέρεται ἀπὸ τέσσερις ἀρχαγγέλους μὲ ἀνοιχτά τά φτερά τους, παρεμβάλλονται δὲ ἀνάμεσά της οἱ μορφὲς δύο προφητῶν. Ἡ παράσταση αὐτὴ παραπέμπει στὸ εἰκονογραφικὸ σχῆμα τῆς Ἀνάληψης, ποὺ γνωρίζει μεγάλη διάδοση στὴ μεταβυζαντινὴ ἐποχή. Ἡ παράσταση τῆς Ἀνάληψης στὸν τροῦλο ἢ τοῦ Χριστοῦ ἐντὸς δόξης ποὺ κρατοῦν τέσσερις ἀρχάγγελοι θὰ μποροῦσε νὰ συσχετιστεῖ μὲ τὴν προέλευση τοῦ ὀνόματος τῆς Κονταριώτισσας ἀπὸ τὰ ἅγια «Κόντουρα», τὶς δυνάμεις δηλαδὴ ποὺ προαναγγέλλουν τὴν Ἀνάληψη τοῦ Κυρίου.

Τὴν παράσταση τῆς Ἀνάληψης στὸν τροῦλο συναντᾶμε καὶ στὴν Ἁγία Σοφία Θεσσαλονίκης.

Στὸ τύμπανο τοῦ τρούλου ἀναπτύσσονται τέσσερις σκηνές: ἡ Ἀνάσταση τοῦ Λαζάρου νοτιοανατολικά, ἡ Βαϊοφόρος νοτιοδυτικά, ὁ Ἐμπαιγμὸς βορειοδυτικὰ καὶ ἡ Σταύρωση βορειοανατολικά. Στὰ σφαιρικὰ τρίγωνα εἰκονίζονται τέσσερις προφῆτες, οἱ ὁποῖοι κρατοῦν ἀνοιχτὰ εἰλητάρια.

Κάτω ἀπὸ τὸν τροῦλο καὶ πάνω ἀπὸ τὸ τρίβηλο εἰκονίζεται ἡ Κοίμηση τῆς Παναγίας.

Στὸ κεντρικὸ κλίτος σώζονται τοιχογραφίες μὲ μορφὲς ὁλόσωμων Ἁγίων καὶ πάνω ἀπὸ αὐτοὺς προτομὲς ἁγίων μέσα σὲ στηθάρια.

Στὴν κόγχη τοῦ  Ἱεροῦ εἰκονίζεται ἡ Πλατυτέρα καὶ στὴν καμάρα πάνω ἀπὸ τὴν κόγχη σὲ δύο τμήματα ἡ Ἀνάληψη ὁλόκληρη αὐτὴ τὴ φορά. Πιὸ κάτω ἡ Γέννηση τοῦ Χριστοῦ καὶ χαμηλότερα διάφοροι ὁλόσωμοι Ἅγιοι Ἱεράρχες.

Ἡ προφορικὴ παράδοση ποὺ διασώθηκε μᾶς πληροφορεῖ ὅτι μέχρι τὰ τέλη τοῦ 19ου αἰ. ὁ ναὸς τῆς Παναγίας ἦταν ἐνοριακὸς καὶ οἱ χριστιανοὶ κάτοικοι τοῦ χωριοῦ στὰ δύσκολα χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας δὲν μποροῦσαν νὰ βαφτίζουν ἐλεύθερα τά παιδιά τους. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν στὸ νότιο παρεκκλήσι ἔφτιαξαν μιὰ μαρμάρινη κολυμβήθρα. Στὸ βόρειο παρεκκλήσι (παραβῆμα) ἄνοιξαν βαθὺ πηγάδι ἀπ’ ὅπου οἱ κάτοικοι μὲ ὑπόγειους πήλινους σωλῆνες (λούκια) μετέφεραν μέρος ἀπὸ τὸ νερὸ τοῦ πηγαδιοῦ διακόσια μέτρα πιὸ κάτω στὴ θέση Λούκι. Ἐπειδὴ ὅμως τὸ νερὸ ἔρχεται μέσα ἀπὸ τὸ ναὸ κι ἔχει τὴν εὐλογία τῆς Παναγίας, οἱ πιστοὶ χριστιανοὶ τὸ θεωροῦν ἁγιασμένο καὶ θαυματουργό. Γι’ αὐτὸ τὸ λόγο τὸ μέρος τὸ λένε Ἁγίασμα-Λούκι καὶ στὴ θέση αὐτὴ στὶς μέρες μας ἔχει κτιστεῖ ὁ ναὸς τῶν Ἁγίων Κωνσταντίνου καὶ  Ἑλένης.

Σήμερα τὸ βυζαντινὸ αὐτὸ μνημεῖο πανηγυρίζει στὶς 15 Αὐγούστου στὴν ἑορτὴ τῆς Κοιμήσεως τῆς Θεοτόκου καὶ τὴν Παρασκευὴ τῆς Διακαινησίμου, τῆς Ζωοδόχου Πηγῆς, τελοῦνται ἰδιωτικὲς Θ. Λειτουργίες, βαφτίσεις, γάμοι καὶ στὸν περιβάλλοντα χῶρο γίνονται διάφορες πολιτιστικὲς ἐκδηλώσεις.

Ευτυχία Αποστολού

περιοδικό ΚΥΡΙΑΚΗ τεύχος 6ο